1. Cơ sở pháp lý và bối cảnh thay đổi

Từ ngày 01/01/2025, Nghị định 151/2024/NĐ-CP chính thức có hiệu lực, sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 10/2020/NĐ-CP về kinh doanh và điều kiện kinh doanh vận tải bằng xe ô tô. Một trong những nội dung quan trọng là quy định lại, làm rõ và mở rộng đối tượng phương tiện phải lắp đặt thiết bị giám sát hành trình (TBGSHT) và camera giám sát.

Việc điều chỉnh này nhằm:

• Đồng bộ với lộ trình chuyển đổi số trong quản lý vận tải đường bộ.
• Nâng cao khả năng giám sát, truy xuất dữ liệu phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm.
• Giảm thiểu tai nạn giao thông, nâng cao an toàn cho hành khách, hàng hóa và người tham gia giao thông.

2. Nhóm phương tiện bắt buộc phải lắp thiết bị giám sát hành trình từ 01/01/2025

Theo Nghị định 151/2024/NĐ-CP, các nhóm phương tiện sau đây thuộc diện bắt buộc phải lắp TBGSHT và, tùy loại hình, phải lắp thêm camera giám sát đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật:

2.1. Xe ô tô kinh doanh vận tải hành khách và hàng hóa

• Xe ô tô kinh doanh vận tải hành khách:
  • Xe ô tô chở khách từ 9 chỗ (kể cả lái xe) trở lên hoạt động kinh doanh vận tải theo hợp đồng, tuyến cố định, du lịch, xe buýt, xe trung chuyển…
  • Xe khách giường nằm, xe khách cao cấp, xe limousine cải tạo từ xe chở người dưới 16 chỗ nhưng đăng ký kinh doanh vận tải.
• Xe ô tô kinh doanh vận tải hàng hóa:
  • Xe tải, xe tải thùng, xe tải ben, xe chuyên dùng tham gia kinh doanh vận tải hàng hóa có đăng ký ngành nghề kinh doanh vận tải bằng xe ô tô.
  • Xe container, xe đầu kéo kéo sơ mi rơ-moóc chở hàng hóa.

Các phương tiện này phải:

• Lắp TBGSHT đạt chuẩn, truyền dữ liệu liên tục về hệ thống của đơn vị kinh doanh và cơ quan quản lý nhà nước.
• Lắp camera giám sát (theo yêu cầu loại hình) đảm bảo ghi, lưu trữ hình ảnh lái xe, khoang hành khách, cửa lên xuống… trong thời gian tối thiểu theo quy định.

2.2. Xe đầu kéo

Xe đầu kéo (kéo sơ mi rơ-moóc, rơ-moóc) thuộc diện kinh doanh vận tải hàng hóa bắt buộc phải:

• Lắp TBGSHT để ghi nhận tốc độ, hành trình, thời gian lái xe, thời gian dừng đỗ.
• Lắp camera (nếu thuộc loại hình kinh doanh yêu cầu) để giám sát vị trí lái xe, tình trạng làm việc, tuân thủ quy định về thời gian lái xe liên tục, nghỉ ngơi.

Nhóm phương tiện này thường vận chuyển hàng hóa khối lượng lớn, đường dài, nên yêu cầu giám sát chặt chẽ nhằm hạn chế vi phạm tốc độ, quá thời gian lái xe, giảm nguy cơ tai nạn nghiêm trọng.

2.3. Xe cứu thương

Xe cứu thương (xe ô tô chuyên dùng vận chuyển người bệnh) được đưa vào diện bắt buộc lắp TBGSHT và camera nhằm:

• Giám sát lộ trình, thời gian di chuyển, đảm bảo sử dụng đúng mục đích cứu thương.
• Hạn chế tình trạng lợi dụng xe cứu thương để chở khách, chở hàng trái phép hoặc sử dụng sai mục đích.
• Hỗ trợ truy xuất dữ liệu khi xảy ra tranh chấp, khiếu nại liên quan đến quá trình vận chuyển bệnh nhân.

2.4. Xe cứu hộ giao thông đường bộ

Xe cứu hộ giao thông đường bộ (kéo, chở, cứu hộ phương tiện gặp sự cố, tai nạn) cũng thuộc diện phải lắp TBGSHT và, khi cần, lắp camera giám sát:

• Đảm bảo hoạt động cứu hộ minh bạch, đúng tuyến, đúng thời gian, đúng đối tượng.
• Hạn chế tình trạng tranh giành khách cứu hộ, ép giá, hoặc lợi dụng cứu hộ để vận chuyển hàng hóa, phương tiện trái phép.
• Hỗ trợ cơ quan chức năng trong việc điều phối, quản lý hoạt động cứu hộ trên các tuyến đường trọng điểm.

3. Đối tượng được miễn trừ bắt buộc lắp TBGSHT

3.1. Xe tải biển số trắng chở hàng nội bộ, không kinh doanh vận tải

Nghị định 151/2024/NĐ-CP làm rõ hơn nhóm phương tiện không thuộc diện bắt buộc lắp TBGSHT, trong đó đáng chú ý là:

• Xe tải biển số trắng dùng để:
  • Chở hàng hóa phục vụ nội bộ doanh nghiệp (vận chuyển giữa các kho, chi nhánh, nhà máy).
  • Không thu tiền cước vận chuyển, không ký hợp đồng vận tải, không đăng ký ngành nghề kinh doanh vận tải bằng xe ô tô.

Đối với nhóm xe này:

• Không bắt buộc phải lắp TBGSHT hợp chuẩn theo Nghị định 151/2024/NĐ-CP.
• Chủ xe/doanh nghiệp có thể lựa chọn:
  • Lắp thiết bị giám sát hành trình thông thường (không cần chứng nhận hợp chuẩn, hợp quy như xe kinh doanh).
  • Hoặc lắp TBGSHT/camera đạt chuẩn nếu muốn quản lý chặt chẽ hơn (tự nguyện).

Quy định này giúp giảm chi phí đầu tư ban đầu, chi phí duy trì hệ thống giám sát cho các đơn vị chỉ sử dụng xe tải phục vụ sản xuất, kinh doanh nội bộ, không trực tiếp kinh doanh vận tải.

3.2. Một số trường hợp đặc thù khác

Ngoài xe tải biển số trắng chở hàng nội bộ, các phương tiện không tham gia kinh doanh vận tải (xe cá nhân, xe gia đình, xe phục vụ mục đích riêng không thu tiền cước, không ký hợp đồng vận tải) cũng không thuộc diện bắt buộc lắp TBGSHT theo Nghị định 151/2024/NĐ-CP. Tuy nhiên, chủ phương tiện vẫn có thể chủ động lắp đặt để:

• Giám sát hành trình, phòng chống trộm cắp.
• Quản lý lái xe, đặc biệt với đội xe nội bộ, xe giao nhận hàng, xe cho nhân viên sử dụng.

4. Khuyến khích lắp đặt TBGSHT và camera cho xe không thuộc diện bắt buộc

Nghị định 151/2024/NĐ-CP không chỉ dừng lại ở việc quy định bắt buộc, mà còn định hướng khuyến khích lắp TBGSHT và camera cho các loại xe không thuộc diện bắt buộc, nhằm:

• Nâng cao hiệu quả quản lý đội xe nội bộ của doanh nghiệp.
• Giảm thất thoát nhiên liệu, tối ưu hóa lộ trình vận chuyển.
• Tăng tính an toàn, hạn chế vi phạm tốc độ, dừng đỗ sai quy định.

Doanh nghiệp có thể tham khảo các giải pháp camera giám sát 4G, lưu trữ đám mây, tích hợp định vị GPS, cảnh báo tốc độ, như:

• Giải pháp camera giám sát xe 4G cho đội xe vận tải, xe giao nhận, xe dịch vụ.
• Giải pháp camera xe khách chuyên dụng cho đơn vị kinh doanh vận tải hành khách.

5. Tác động thực tiễn đối với các chủ thể liên quan

5.1. Đối với doanh nghiệp kinh doanh vận tải

• Làm rõ trách nhiệm pháp lý: Doanh nghiệp phải bảo đảm toàn bộ phương tiện thuộc diện kinh doanh vận tải được lắp TBGSHT và camera theo đúng chuẩn kỹ thuật, kết nối dữ liệu với cơ quan quản lý.
• Tăng tính minh bạch trong khai thác vận tải: Dữ liệu hành trình, tốc độ, thời gian lái xe, dừng đỗ, hình ảnh trên xe… là căn cứ quan trọng để:
  • Quản lý lái xe, điều độ phương tiện.
  • Xử lý nội bộ khi xảy ra vi phạm, tai nạn, khiếu nại của khách hàng.
  • Chứng minh tuân thủ quy định pháp luật khi bị thanh tra, kiểm tra.
• Gia tăng chi phí đầu tư ban đầu nhưng tối ưu vận hành dài hạn:
  • Chi phí lắp đặt TBGSHT, camera, đường truyền dữ liệu, phần mềm quản lý.
  • Đổi lại, doanh nghiệp có thể giảm chi phí nhiên liệu, hạn chế thất thoát, nâng cao hiệu suất khai thác xe.

5.2. Đối với doanh nghiệp, cá nhân sử dụng xe chở hàng nội bộ

• Giảm áp lực tuân thủ bắt buộc: Không phải lắp TBGSHT hợp chuẩn nếu xe không kinh doanh vận tải, giúp giảm chi phí đầu tư và chi phí duy trì.
• Chủ động lựa chọn giải pháp phù hợp:
  • Có thể dùng thiết bị định vị, camera giám sát linh hoạt, không bắt buộc theo chuẩn Nghị định 151/2024/NĐ-CP.
  • Tùy quy mô đội xe, mức độ cần giám sát mà lựa chọn cấu hình hệ thống phù hợp.

5.3. Đối với công tác quản lý nhà nước về giao thông vận tải

• Tăng cường khả năng giám sát, xử lý vi phạm:
  • Dữ liệu từ TBGSHT và camera là nguồn thông tin quan trọng để phát hiện vi phạm tốc độ, hành trình, thời gian lái xe.
  • Hỗ trợ điều tra, xác minh khi xảy ra tai nạn giao thông, tranh chấp liên quan đến vận tải.
• Hỗ trợ hoạch định chính sách:
  • Dữ liệu lớn (big data) về hành trình, lưu lượng, thời gian di chuyển giúp cơ quan quản lý đánh giá tình trạng hạ tầng, điểm đen tai nạn.
  • Làm cơ sở điều chỉnh quy hoạch giao thông, tổ chức lại luồng tuyến vận tải.

6. Kết luận và khuyến nghị

Nghị định 151/2024/NĐ-CP đánh dấu bước điều chỉnh quan trọng trong chính sách quản lý hoạt động vận tải bằng xe ô tô, đặc biệt là quy định về lắp đặt thiết bị giám sát hành trình và camera. Việc mở rộng đối tượng bắt buộc, đồng thời làm rõ nhóm phương tiện được miễn trừ, giúp:

• Tăng tính minh bạch, an toàn trong hoạt động vận tải.
• Giảm gánh nặng chi phí cho các đơn vị chỉ sử dụng xe phục vụ nội bộ, không kinh doanh vận tải.
• Tạo nền tảng dữ liệu phục vụ quản lý giao thông hiện đại, hướng tới chuyển đổi số toàn diện trong lĩnh vực vận tải đường bộ.

Doanh nghiệp và cá nhân sở hữu phương tiện cần:

• Rà soát lại toàn bộ đội xe để xác định chính xác phương tiện thuộc diện bắt buộc lắp TBGSHT và camera theo Nghị định 151/2024/NĐ-CP.
• Lập kế hoạch đầu tư, lắp đặt, kết nối dữ liệu đúng thời hạn (trước hoặc ngay khi Nghị định có hiệu lực từ 01/01/2025).
• Cân nhắc lắp đặt TBGSHT và camera cho cả các xe không thuộc diện bắt buộc nếu cần tăng cường quản lý, tối ưu vận hành.